Anna Krakowska: Hejt wobec nauczycieli jako problem bezpieczeństwa psychospołecznego szkoły

Współczesna szkoła funkcjonuje w warunkach nasilonej presji społecznej, kulturowej i medialnej. To z kolei znacząco wpływa na relacje interpersonalne zachodzące w jej obrębie.

Jako nauczyciel i dyrektor mam możliwość obserwacji, jak hejt wpły­wa na nauczycieli. Hejt wobec nauczycieli staje się coraz częstszym zjawiskiem w środowisku szkolnym i przestrzeni cyfrowej. Przybiera formę przemocy werbalnej, deprecjonowania kompetencji zawodo­wych, podważania autorytetu oraz publicznego ośmieszania. Hejt nie tylko narusza godność zawodową pedagogów, lecz także znaczą­co wpływa na klimat szkoły, jakość pracy dydaktycznej oraz zdrowie psychiczne kadry. Przestaje więc być problemem indywidualnym, a staje się problemem systemowym. Warto więc zastanowić się nad wprowadzeniem spójnych, instytucjonalnych działań ze strony dy­rektorów i organów prowadzących.

Hejt wobec nauczycieli definiujemy jako formę przemocy psychicz­nej i komunikacyjnej, polegającej na celowym naruszaniu godności osobistej i zawodowej nauczyciela poprzez obraźliwe wypowiedzi, publiczne zawstydzanie, podważanie kompetencji, groźby, rozpo­wszechnianie nieprawdziwych informacji, cyberprzemoc (komenta­rze, memy, nagrania, publikacje w sieci). W literaturze przedmiotu hejt klasyfikowany jest jako odmiana agresji werbalnej, forma mob­bingu, komponent cyberprzemocy instytucjonalnej.

Z perspektywy zarządzania szkołą hejt należy traktować jako za­grożenie dla bezpieczeństwa psychicznego pracowników, a więc również dla jakości procesu edukacyjnego. Badania prowadzone w Polsce i Europie wskazują, że znaczący odsetek nauczycieli do­świadcza agresji słownej ze strony uczniów, podważania autory­tetu przez rodziców, hejtu w przestrzeni cyfrowej. Coraz częściej mamy również do czynienia ze zjawiskiem kulturowej normalizacji przemocy słownej – agresywna krytyka bywa mylnie uznawana za „szczerą opinię”.

Specyfika hejtu wobec nauczycieli polega na:

1. asymetrii ról – nauczyciel jako przedstawiciel instytucji publicznej jest szczególnie podatny na ocenę i krytykę;
2. publiczności przekazu – hejt w mediach społecznościowych ma charakter trwały i wielokrotnie powielany;
3. braku ochrony emocjonalnej – w wielu szkołach nauczyciele nie mają dostępu do systemowego wsparcia psychologicznego.

W przeciwieństwie do konstruktywnej krytyki, hejt dotyczy osoby, a nie jej zachowania, ma charakter uogólniający i deprecjonujący, nie służy poprawie funkcjonowania, lecz eskalacji napięcia, wywołuje negatywne konsekwencje emocjonalne i psychospołeczne. 

Według mnie hejt wobec nauczycieli należy uznać za zagrożenie dla bez­pieczeństwa psychospołecznego szkoły, rozumianego jako warunek sku­tecznego uczenia się, współpracy i rozwoju. W Polsce problem ten po­zostaje stosunkowo słabo zbadany, jednak dostępne analizy jakościowe i ilościowe wskazują na jego narastającą skalę. Najczęściej raportowane formy hejtu wobec nauczycieli obejmują obraźliwe komentarze w prze­strzeni szkolnej, publiczne podważanie kompetencji pedagogicznych, nękanie i zniesławianie w mediach społecznościowych, rozpowszechnia­nie nagrań bez zgody nauczyciela, wrogie i upokarzające komunikaty ze strony rodziców. Badania wskazują, że doświadczenie przemocy werbal­nej w pracy koreluje istotnie z wypaleniem zawodowym, wzrostem obja­wów lękowych i depresyjnych, absencją chorobową i rotacją kadr.

Od wielu lat obserwujemy w przestrzeni publicznej spadek presti­żu zawodu nauczyciela, narastającą krytykę instytucji edukacyjnych, normalizację agresji werbalnej w debacie publicznej, kulturę natych­miastowej oceny i porównań. Procesy te sprzyjają delegitymizacji autorytetu pedagogicznego i zwiększają podatność nauczycieli na przemoc symboliczną.

Rozwój mediów cyfrowych sprzyja anonimowości sprawców, szyb­kiemu rozpowszechnianiu treści, eskalacji emocjonalnej komunika­cji. Cyberprzemoc wobec nauczycieli charakteryzuje się szczególną trwałością i trudnością w kontrolowaniu jej zasięgu.

W wielu szkołach można zaobserwować u nauczycieli podwyższony poziom stresu zawodowego, nasilenie objawów wypalenia (wyczer­panie emocjonalne, depersonalizacja, obniżone poczucie dokonań), zaburzenia snu, dolegliwości psychosomatyczne, obniżenie samo­oceny zawodowej, wycofanie z relacji interpersonalnych. To wszyst­ko jest skutkiem hejtu, który dotyka wielu nauczycieli. Szkoła, w któ­rej nauczyciele funkcjonują w warunkach zagrożenia psychicznego, traci zdolność do realizowania funkcji wychowawczej i rozwojowej.

Bezpieczeństwo psychospołeczne szkoły odnosi się do warunków umoż­liwiających jednostkom funkcjonowanie bez chronicznego lęku, wstydu i zagrożenia, przy zachowaniu możliwości rozwoju, uczenia się i po­dejmowania ryzyka rozwojowego. Hejt wobec nauczycieli narusza ten fundament poprzez destabilizację relacji interpersonalnych, podważenie poczucia sprawstwa pedagogów, osłabienie autorytetu instytucjonalnego szkoły, wzrost napięcia emocjonalnego w środowisku edukacyjnym.

Z tego względu zjawisko to powinno być analizowane nie jako pro­blem jednostkowy, lecz jako zagrożenie systemowe, wymagające in­terwencji organizacyjnych i kulturowych.

Analiza hejtu wobec nauczycieli prowadzi do wniosków praktycznych: Hejt powinien być formalnie uznany za formę przemocy w środowi­sku pracy, a nie jako „trudną komunikację” czy „naturalny element zawodu”. Profilaktyka powinna być integralnym elementem polityki jakości szkoły, a nie działaniem doraźnym. Wsparcie psychologiczne dla nauczycieli powinno być traktowane jako inwestycja w jakość edu­kacji, a nie koszt dodatkowy. Kultura komunikacyjna szkoły wymaga redefinicji w kierunku szacunku, dialogu i odpowiedzialności.

Hejt wobec nauczycieli stanowi istotne zagrożenie dla dobrostanu psychicznego kadry pedagogicznej oraz dla jakości funkcjonowania szkoły jako środowiska rozwojowego. Zjawisko to ma charakter wie­loczynnikowy i wymaga reakcji systemowej, obejmującej zarówno wsparcie jednostek, jak i zmianę kultury organizacyjnej instytucji edukacyjnych.

Szkoła może skutecznie realizować swoją misję jedynie wówczas, gdy nauczyciele funkcjonują w warunkach bezpieczeństwa psycho­społecznego, szacunku i ochrony godności zawodowej.

Anna Krakowska

Nauczyciel, certyfikowany trener mentalny, szkoleniowiec, mówca inspiracyjny. Przez wiele lat była dyrektorem szkół i nauczycielem akademickim. Ambasadorka społecznej kam­panii „Nie hejtuję – motywuję”. Mówca na „Życiu bez ogra­niczeń”, Kongresie „Psychologia Osiągnięć” oraz panelista na Forum Kobiet. Jako prelegentka na międzynarodowych kon­ferencjach naukowych poruszała tematy związane z edukacją szkolną. Ukończyła dziesiątki szkoleń z zarządzania, negocja­cji, psychologii rozwoju osobistego oraz studia podyplomowe z psychologii przywództwa. Współautorka książki „Potęga samodoskonalenia” autorstwa Briana Tracy’ego. Inspiruje do zmian i rozwoju osobistego. Bliska jest jej myśl Einsteina: „Jeśli chcesz mieć szczęśliwe życie, skup się na swoich celach, a nie na tym, czego oczekują od ciebie inni”.

***

Tekst pochodzi z książki Hejt bez filtra, która dostępna jest na stronie ikmag.pl/sklep.